Иран айланасындагы чыңалуу: Түркиянын позициясы, АКШнын коркутуусу жана аймактык тобокелчиликтер

Киришүү: Жакынкы Чыгышта абал курчуп турат

Жакынкы Чыгыштагы геосаясий абал кайрадан курч фазасына кирди. Ирандын ички саясий абалы, эл аралык санкциялар, АКШнын кысымы жана аймактагы державалардын позициясы кырдаалды дагы да татаалдаштырууда. Бул шартта Түркия Иранга карата ачык жана принципиалдуу позициясын билдирип, аскердик кийлигишүүгө каршы экенин жарыялады.

Түркия: "Иранга аскердик баскынчылык болбошу керек"

Түркиянын тышкы иштер министри Хакан Фидан Анкара Иранга каршы кандай гана аскердик баскынчылык болбосун колдобой турганын билдирди. Анын айтымында, мындай позиция эл аралык мамилелердин логикасына жана аймактык туруктуулукка жооп берет.

Фидан Иран учурда өз саясатына байланыштуу олуттуу санкциялык басымга дуушар болуп жатканын эске салды. Түркия бул кырдаалды күч колдонуу эмес, дипломатиялык жол менен чечүү зарыл деп эсептейт.

Санкциялар жана экономикалык кыйынчылыктар

Министр эл аралык обочолонуу шартында Иранда экономикалык кызматтарга жеткиликтүүлүк кескин чектелгенин белгиледи. Калкы көп жана активдүү коомго ээ болгон өлкөдө мындай шарттар сөзсүз социалдык чыңалууга алып келери айтылды.

Фидандын пикиринде, Ирандагы азыркы нааразылыктардын себеби тышкы күчтөрдүн таасири эмес, тескерисинче, узак убакыттан бери чечилбей келе жаткан экономикалык жана түзүмдүк көйгөйлөр.

Өзөктүк маселе: Дипломатиядан башка жол жок

Түркиянын тышкы иштер министри өзгөчө Ирандын өзөктүк программасына байланышкан маселеге токтолду. Анын айтымында, Тегеран глобалдык өзөктүк көйгөйлөр боюнча эл аралык коомчулук менен пикир келишпестиктерди мүмкүн болушунча тез арада дипломатиялык жол менен чечиши керек.

Бул кадам экономикалык басымды азайтып, Ирандын эл аралык системге кайрадан толук кандуу аралашуусуна шарт түзмөк.

АКШ фактору жана согуш коркунучу

14-январда Reuters агенттиги европалык расмий булактарга таянып, АКШ жакынкы 24 саат ичинде Иранга сокку урушу мүмкүн экенин кабарлаган. Буга жооп катары Тегеран коңшу мамлекеттерге эскертүү берип, америкалык базаларга каршы жооп кайтарарын билдирген.

Бул билдирүүлөр аймакта толук масштабдуу кагылышуу болушу мүмкүн деген кооптонууну күчөттү.

Дональд Трамп жана нааразычылык акциялары

АКШнын мурдагы президенти Дональд Трамп буга чейин Ирандагы нааразылык акцияларын ачык колдоп келген. Ал Тегеран бийлиги демонстранттарды катуу басса, АКШ жардам көрсөтөрүн билдирип, нааразылыкка чыккандарды мамлекеттик мекемелерди басып алууга чакырган.

Бирок 14-январда Трамп риторикасын жумшартып, Иранда демонстранттардын өлүмү токтогонун жана жазалоолор болбой турганын билдирген.

Аймактык туруктуулук жана Түркиянын кызыкчылыгы

Хакан Фидандын айтымында, Ирандын эл аралык коомчулук менен болгон пикир келишпестиктерин жөнгө салышы Түркиянын да түз кызыкчылыгына туура келет. Анткени Ирандагы туруксуздук бүтүндөй аймакка жайылып кетиши мүмкүн.

Анкара Иран Ислам Республикасындагы окуялардын өнүгүшүн тыкыр көзөмөлдөп, кризистин курчушуна жол бербөөнү көздөйт.

Корутунду: Күч эмес, сүйлөшүү негизги жол

Иран айланасындагы кырдаал көрсөткөндөй, күч колдонуу сценарийи аймак үчүн олуттуу кесепеттерди алып келиши мүмкүн. Түркиянын позициясы — дипломатия, диалог жана регионалдык туруктуулук.

Алдыдагы күндөрдө Иран, АКШ жана эл аралык коомчулук кандай кадамдарга барары Жакынкы Чыгыштагы коопсуздуктун тагдырын аныктайт.