Фрунзе кандай курулган: Совет доорунда борбор калаанын калыптанышы

Бүгүнкү Бишкек — Кыргызстандын саясий, маданий жана экономикалык борбору. Бирок бул шаар азыркы келбетине бир күндө же өзүнөн өзү келе калган эмес. Совет доорунда Фрунзе деп аталган борбор калаа ири шаар курулушунун, идеологиялык пландоонун жана социалдык өзгөрүүлөрдүн натыйжасында түптөлгөн. Ал мезгилде шаарды өнүктүрүү мамлекеттин стратегиялык максаттарынын бири болуп, жаңы завод-фабрикалар, турак жай кварталдары, маданий жана коомдук имараттар салынган. Фрунзенин курулушу — бул советтик шаар куруу саясатынын Кыргызстандагы эң көрүнүктүү мисалдарынын бири.

Пишпектен Фрунзеге: Совет доорунун башаты

1918-жылдан кийин Пишпек шаары жаңы доорго кадам таштады. 1926-жылы шаар белгилүү аскер башчы жана революционер Михаил Фрунзенин урматына Фрунзе деп аталып, Кыргыз АССРинин административдик борбору болуп калды. Кийинчерээк ал Кыргыз ССРинин борбору катары бекитилди.

Ошол мезгилден тартып шаарды системалуу түрдө өнүктүрүү башталган. Совет бийлиги Фрунзени республиканын өнөр жайлык, маданий жана илимий борбору катары көргөн.

Башкы план жана социалисттик архитектура

Фрунзенин калыптанышындагы негизги этаптардын бири шаарды өнүктүрүүнүн башкы планынын кабыл алынышы болду. Шаар социалисттик шаар куруу принциптерине ылайык салынды. Кең көчөлөр, түз кварталдар, аянттар жана көп сандаган жашыл аймактар.

Бүгүнкү Чүй, мурдагы Ленин проспектиси шаардын башкы көчөсүнө айланып, анын боюнда мамлекеттик мекемелер, театрлар, жогорку окуу жайлар курулду. Архитектурада конструктивизм жана сталиндик ампир стилдери айкалышып, Фрунзеге борборго мүнөздүү салтанаттуу көрүнүш берген.

Билим, илим жана маданияттын борбору

Совет мезгилинде Фрунзе билим берүү жана илимдин маанилүү борборуна айланды. Кыргыз мамлекеттик университети, политехникалык жана медициналык институттар, Илимдер академиясынын мекемелери ачылды. Бул шаарда улуттук интеллигенция калыптанып, маданий турмуш жанданды.

Опера жана балет театры, драма театрлары, филармония, музейлер курулуп, Фрунзенин маданий жүзүн аныктады.

Индустриализация жана калктын өсүшү

1930–1950-жылдары Фрунзенин өнүгүшүнө индустриализация чоң түрткү берди. Шаарда машина куруу, тамак-аш жана жеңил өнөр жай ишканалары пайда болду. Бул экономикалык өсүш менен катар калктын көбөйүшүнө да шарт түздү.

СССРдин ар кайсы аймактарынан адистер менен жумушчулар Фрунзеге көчүп келип, шаар көп улуттуу мүнөзгө ээ болду. Калктын өсүшүнө байланыштуу турак жай курулушу активдүү жүрүп, алгач коммуналдык үйлөр, кийин "сталинкалар", 1960–1970-жылдары болсо типтүү "хрущёвкалар" салынды.

Өнүгүү жана жашыл шаар макамы

Улуу Ата Мекендик согуштан кийин Фрунзенин өсүшү ылдамдады. Борбор “жашыл шаар” макамына ээ болуп, бул анын пландуу шаар куруу саясатынын жыйынтыгы болгон. Шаарды өнүктүрүүдө парктарды, бульварларды жана бак-дарактарга бай көчөлөрдү түзүүгө өзгөчө көңүл бурулуп, Панфилов паркы, Эмен паркы, Карагач токою сыяктуу эс алуу аймактары калыптанган. Ирригациялык арыктар шаарды сугарууну камсыздап, ысык климатта салкын микроклимат түзгөн. Жашылдандыруу иштерине шаар тургундары да активдүү катышып, Фрунзе 1960–1980-жылдары СССРдеги эң көрктүү жана экологиялык жактан ыңгайлуу шаарлардын бири катары таанылган.

Жаңы конуштар - Чыгыш-5, Аламүдүн, Туңгуч сыяктуу микрорайондор курулуп, аларда мектептер, бала бакчалар жана дүкөндөр менен камсыздалган. Анын алкагында "шаар ичиндеги шаар" концепциясы колдонулду.

Совет доорунун мурасы

1980-жылдардын аягына чейин Фрунзе толук кандуу борбор катары калыптанып, өнүккөн инфраструктурасы, өнөр жайы жана маданий чөйрөсү менен айырмаланды. Совет доорунда курулган көптөгөн имараттар жана шаардык пландоо бүгүнкү Бишкектин келбетин аныктап келет.

Фрунзенин курулуш тарыхы бул имараттар менен көчөлөрдүн гана эмес, ошол доордун идеяларынын, адамдардын жана тагдырлардын тарыхы.